Türkiye’de Gezilecek Yerler 2: Göbeklitepe

Şanlıurfa’nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik köyünün yakınında yuvarlak bir tepe vardır. Köylüler bu tepeye yıllarca “Göbekli Tepe” dedi, çünkü uzaktan bakınca karnı şişkin bir göbeğe benziyordu. Tepenin üstünde tek bir dut ağacı vardı ve insanlar oraya dilek dilemeye giderdi. Altında ne olduğunu ise kimse bilmiyordu.

1963’te İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi’nden bir ekip bölgede araştırma yaptı. Tepede kırık taş parçaları gördüler ama bunun bir Orta Çağ mezarlığı olduğunu düşündüler ve çok üzerinde durmadılar. Göbeklitepe otuz yıl daha unutulmuş olarak kaldı.

1994’te Alman arkeolog Klaus Schmidt eski raporları okurken bu tepeye merak sardı ve bölgeye geldi. Taşlara bakınca bunların sıradan taşlar olmadığını hemen anladı. Bir yıl sonra Şanlıurfa Müzesi ile birlikte kazılara başladı. Toprağın altından çıkanlar bütün dünyayı şaşırttı.

Kazılarda daire şeklinde yapılar ve bunların içinde T harfi şeklinde dev taş sütunlar bulundu. Bazı sütunlar beş metreden uzun ve tonlarca ağırlıkta. Sütunların üzerinde tilki, yaban domuzu, yılan, akbaba ve akrep gibi hayvanların kabartmaları var. Ortadaki büyük sütunlarda ise kollar, eller ve bir kemer görülüyor. Yani bu sütunlar aslında insan ya da insana benzeyen varlıkları anlatıyor olabilir.

Göbeklitepe’yi bu kadar önemli yapan şey yaşı. Yapılar yaklaşık 12 bin yıl önce yapıldı. Bu, Mısır piramitlerinden 7 bin yıl, İngiltere’deki Stonehenge’den 6 bin yıl daha eski demek. O dönemde insanlar henüz tarım yapmıyordu; yazı, tekerlek ve çanak çömlek de yoktu. İnsanlar avlanarak ve doğadan bitki toplayarak yaşıyordu.

Uzun yıllar boyunca bilim insanları şöyle düşünüyordu: Önce insanlar tarım yapmaya başladı, köylere yerleşti, sonra da tapınaklar yaptı. Göbeklitepe bu sırayı tersine çevirdi. Klaus Schmidt’e göre burada önce tapınak geldi, sonra şehir. Yani avcı-toplayıcılar büyük bir iş için bir araya geldi ve belki de bu yüzden yerleşik hayata geçti.

Bugün bazı araştırmacılar Göbeklitepe’nin sadece bir tapınak olmadığını, burada insanların yaşadığını da düşünüyor. Yani tartışma hâlâ devam ediyor. Ama herkesin hemfikir olduğu bir şey var: Göbeklitepe, insanlık tarihini yeniden düşünmemizi sağladı. Bu yüzden ona “tarihin sıfır noktası” deniyor.